ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΣΦΕΤΣΑΣ: Έξω, πάμε καλά...

Κατηγορία: Πολιτιστικά
Panvagil
Παρασκευή, 27 Αυγούστου 2004 00:32
Εμφανίσεις: 796

• Αναγνώριση της δουλειάς του απ’ τον τύπο, που του έχει αφιερώσει ούκ ολίγες σελίδες αυτό το καλοκαίρι

O Κυριάκος Σφέτσας, τέως καλλιτεχνικός διευθυντής του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Λευκάδας και ευρύτερα γνωστός μουσικοσυνθέτης που ζει και εργάζεται στην Λευκάδα (Σφακιώτες), είναι ένα από τα πρόσωπα που προβλήθηκαν περισσότερο αυτό το καλοκαίρι απ’ τον ελληνικό τύπο στις καλλιτεχνικές τους σελίδες. Αναμφίβολα, μια επιβράβευση της σπουδαίας δουλειάς που παράγει. Η «Γη των απουσιών» σε ποίηση της Κικής Δημουλά, είναι το τελευταίο έργο του μουσικοσυνθέτη, έργο που πηγαίνει πολύ καλά.
Τα «Ν.τ.Λ», παραθέτουν αυτούσια την ενδιαφέρουσα συνέντευξη που παραχώρησε σχετικά πρόσφατα στην «Βραδυνή».

1. Η "Γη των απουσιών", ποιανών τις απουσίες μετρά;
Απουσίες και παρουσίες μετράμε όλοι μέσα μας. Είτε πρόκειται για πρόσωπα, είτε για πράγματα, για αγαθά της ψυχής η για υλικά αγαθά. Ακόμη και για κάποια μικρά αντικείμενα που η ζωή τόφερε έτσι και τα αγαπήσαμε, έστω και υπερβάλλοντας, κι όταν τα χάνουμε είναι σαν να έχει αποσπασθεί μακριά ένα κομμάτι του εαυτού μας, κι αυτό μας λείπει και μας στενοχωρεί. Φαντασθείτε λοιπόν πόσο δυσκολεύουν τα πράγματα όταν παρουσίες που ήταν δεμένες με τις βαθύτερες επιδιώξεις μας, όποιες κι αν είναι αυτές κι όποια σημασία κι αν έχουν για τον καθένα μας, φαντασθείτε λέω, τι γίνεται όταν αυτές εισέρχονται δια παντός στους λαβυρίνθους των απουσιών, όταν δηλαδή από όνειρο η ελπίδα, στόχο, η έρωτα, αγάπη και ότι άλλο θέλετε, παύουν για ποικίλους λόγους να υφίστανται. Μας απομένει τότε ένα απύθμενο κενό που σπάνια μπορούμε να το κατανοήσουμε και να το αποδεχθούμε. Και η ζωή μας καταντάει ένα διαρκές βάσανο. Χρειαζόμαστε τότε, ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα ώστε οι πληγές μας να επουλωθούν. Μερικές δε, ίσως να μη γιατρευτούν ποτέ. Οι καλοί ποιητές, για να έρθουμε και στο θέμα μας, κάνουν κάτι που δεν μπορεί να κάνει ο καθένας μας. Καταγράφουν, ερμηνεύουν, αποδίδουν, ειρωνεύονται, εξυμνούν, αναλύουν η περιπλέκουν, ευλογούν η αναθεματίζουν, προεκτείνουν η συμπυκνώνουν, οσφραίνονται, αποκαλύπτουν, προφητεύουν... κι άλλα πολλά, γύρω απ’ τις παρουσίες που γίνονται απουσίες. Με τον λιτό αλλά και βαθύ λόγο τους μας οδηγούν στο βάθος των πραγμάτων και μας αφήνουν να αναπολήσουμε τις όποιες δικές μας Αλεξάνδρειες...
2. Περιγράψτε μου το μουσικό κλίμα που αποδίδετε στο δίσκο σας...
Η ποίηση της Κικής Δημουλά έχει, για μένα, ένα κοσμοπολίτικο χαρακτήρα. Μπορεί δηλαδή να αναγνωσθεί από οποιοδήποτε αναγνώστη σε κάθε μέρος της γης. Και τούτο, διότι φέρνει μέσα της μνήμες, πόθους, όνειρα, σχέσεις, εικασίες, χαρές και λύπες, οράματα και χρησμούς που μας είναι κοινά. Μπορούν να διαβασθούν από όλους μας και σε – ικανοποιητικά – κοινό βαθμό. Έτσι λοιπόν, υπήρξαν από την αρχή μέσα μου βούληση, διάθεση και τέλος επιλογή πως η μουσική θα εκινείτο σ’ ένα ανάλογο πλαίσιο. Αυτό φαντάζει κάπως εγκεφαλικό και στην αρχική του διατύπωση ίσως να είναι. Όμως μετά την επιλογή μου αυτή ήρθε η πραγματική ανάγνωση, και μέσα από αυτήν ξεπήδησαν σιγά-σιγά η ανακάλυψη της μουσικής ροής του ποιητικού λόγου και ως εκ τού-του ο διάλογος, η κατανόηση δομών και μορφών, η συγκίνηση, η συμπόρευση κι άλλα πολλά... ώστε να εκφρασθεί μια μουσική πολυγλωσσία πλησίον με εκείνη της ποίησης.
3. Πώς έχετε περάσει τις περισσότερες από τις Κυριακές σας;
Οι Κυριακές είναι συνήθως ημέρες σκόλης η και ψυχαγωγίας για τους περισσότερους. Εγώ έμαθα από μικρός η μπορεί και νάτυχε, να μη ξεχωρίζω τις μέρες, τις επετείους η τις γιορτές. Κλεινόμουνα πιο πολύ στον εαυτό μου αυτές τις μέρες. Με φόβιζαν κάπως όλες αυτές οι μαζικές εξορμήσεις του κόσμου, ειδικά τα σαββατοκύριακα, τις γιορτές η ακόμη και κατά τις διακοπές. Αν δε τύχαινε κάποια από τις μέρες αυτές να 'χει και βαρύνουσα σημασία, ιστορική, κοινωνική, θρησκευτική κ.ά., τότε ήταν που γινόμουνα λαγός, ψάχνοντας να την αποφορτίσω από την κοινοτοπία, την υπερβολή η το ψέμα. Να πω δηλ. ότι η μέρα ήταν σαν όλες τις άλλες και να ανιχνεύσω όσο περισσότερο γινόταν, τα όσα αληθή περιστατικά είχαν συμβεί στο διάβα της. Γι αυτό λοιπόν και οι Κυριακές, για κάποιον που στέκει, με δική του επιλογή, μόνος είναι πάντα δύσκολες όπως λέει και η ποιήτρια. Κι αυτό που είναι ίσως βαρύ είναι το γεγονός ό,τι όλοι γύρω σου φαίνεται να διασκεδάζουν, - ίσως και να συμβαίνει αυτό – ενώ κάποιος άλλος η άλλοι πορεύονται μοναχικοί, όχι επειδή λόγω κακής διάθεσης απορρίπτουν τη μαζική έκφραση η διασκέδαση, αλλά επειδή δεν έχουν κανένα ιδιαίτερο λόγο συμμετοχής στα πανηγύρια και τις γιορτές. Το δικό μου πανηγύρι, αν μπορώ να το αποκαλέσω έτσι, ισχύει ανά πάσα στιγμή και δεν επιθυμώ να μου το υπαγορεύει κάποιος.
4. Ποιό είναι το κυρίαρχο συναίσθημα όταν αγναντεύετε τη θάλασσα του Ιονίου πελάγους;
Το Ιόνιο πέλαγος είναι μια θάλασσα με την οποία μεγάλωσα. Θέλω να πιστεύω ότι με φέρει εντός της και τολμώ να εικάσω ότι την φέρω κι εγώ μέσα μου. Από τους λόφους και τα βουνά της δυτικής πλευράς του νησιού, την έχω αγναντέψει άπειρες φορές. Όλες τις ώρες της μέρας και πάρα πολλές στιγμές της νύχτας. Μου δίνει τα πάντα: από το δέος, το μεγαλείο, τη χαρά και τον πόνο, μέχρι το ανείπωτο. Πολλές φορές, στάθηκα θωρώντας την, ως μια ασύλληπτη θηλυκή οντότητα, ενώ άλλοτε είχα την αίσθηση, που με κατατρόμαζε η με καταγοήτευε, όταν δηλαδή πίστευα ότι ίσως να επρόκειτο περί ενός τεράστιου και μεγαλειώδους σε ευφυΐα και δύναμη εγκεφάλου. Τότε, έστεκα άλαλος και μαγεμένος, νιώθοντας ότι εκείνη εγκαθιδρύονταν μέσα μου φαντασιώνοντας την διακίνηση μου στο απέραντο και μη προσπελάσιμο υγρό της στοιχείο.

5. Οι παρουσίες είναι πιο ισχυρές από τις απουσίες στη ζωή σας;
Ποτέ, νομίζω, δεν μπορεί κανείς να βάλει στη ζυγαριά αυτά τα πράγματα και ειδικά όταν εκτιμά και σέβεται τη ζωή. Τη δική του και των άλλων.

6. Ποιά υπήρξε η πιο δυνατή παρουσία στη ζωή σας;
Η μουσική αναμφίβολα, και δια μέσου αυτής η εκτίναξη της προσωπικής μου έκφρασης. Όμως, όταν κάναμε τα παιδιά μας, το Μάρκο και την Όλγα, ένιωσα μιαν απέραντη χαρά κι ένα μεταφυσικό δέος γιατί αισθάνθηκα ότι είμαι κι εγώ ένα... αστρολογικό ον, όπως όλοι μας άλλωστε, ανεξαρτήτως αν η καθημερινότητα μας μειώνει αυτή μας την ιδιότητα. Η τεκνογονία, η συνέχεια της ζωής, έχει μια μοναδική ιδιότητα ως παρουσία. Είτε χαρές είτε λύπες σου κομίζει παραμένει για πάντα αναλλοίωτη εντός σου, σαν ένας μεγάλος αστερισμός.

7. Τι είδους βιβλία προτιμάτε να διαβάζετε;
Κυρίως ποίηση που την αγαπώ ίσα με τη μουσική αλλά και λογοτεχνία. Βιβλία επίσης έγκυρων συγγραφέων η ερευνητών που αναφέρονται σε πολιτισμούς που προηγήθηκαν ημών, καθώς και έργα επιστημονικής φαντασίας, δημιουργών όμως που γνωρίζουν καλά τα όσα τεκταίνονται στο χώρο της επιστήμης. Μικρός διάβαζα τα πιο ακραία κόμικ.

8. Ποιοι συγγραφείς σημάδεψαν την εφηβεία σας;
Οι Ντοστογιέφσκυ και Σέξπιρ. Για διαφορετικούς λόγους, ιδεών και ύφους, όπως είναι εύκολα αντιληπτό.

9. Ποιο κομμάτι, ποια περίοδο της ιστορίας (ελληνικής ή παγκόσμιας) βρίσκεται πιο ενδιαφέρον;
Όπως συμβαίνει σε πολλούς, η αρχαιότητα με θέλγει κι εμένα. Η φιλοξενία του πνεύματος στην Μεσοποταμία, στην Αίγυπτο, στην Αρχαία Ελλάδα υπήρξε μεγαλειώδης και μόνο ένα μικρό κομμάτι της Αναγέννησης μπορεί να συγκριθεί μαζί της. Στη σύγχρονη περίοδο, με ανυψώνουν οι στιγμές που οι νεοέλληνες αποκηρύσσουν τις μικρότητές τους και μάχονται για τον κοινό σκοπό και στόχο. Όπως συνέβη κατά στιγμές στην επανάσταση του 1821 η στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

10. Υπάρχει κάτι που έχετε αποκηρύξει με οδηγό την εξέλιξη της σκέψης σας;
Δεν υφίσταται λόγος να πράξω κάτι τέτοιο. Όχι επειδή είμαι σοφός αλλά επειδή η σκέψη είναι κάτι που εξελίσσεται, και μάλιστα συχνά, πέρα από τη θέλησή μας. Δεν νομίζω ότι αποφασίζουμε εμείς για τα πράγματα η αν θέλετε δεν αποφασίζουμε μόνοι μας. Η ζωή και τα φαινόμενα έχουν μια πολύ μεγάλη συνθετότητα για να πούμε ότι αποφασίζουμε μόνο εμείς η εντελώς μόνοι μας.

11. Που εντοπίζετε την "έκπτωση" στο νέο αιώνα που διανύουμε;
Το καλό και το κακό συνυπάρχουν, με όρια δυσδιάκριτα και συχνά απροσπέλαστα. Οι χαρισματικές στιγμές του ανθρώπου συμβιώνουν με τις βάρβαρες. Ουδείς και κανένας πολιτισμός, μέχρι σήμερα τουλάχιστον, δεν μπόρεσε να τις διαχωρίσει. Με μικρές ίσως διαφορές, μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιες στιγμές ευτυχέστερες, ως προς το θέμα μας, στη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας. Αλλά και πάλι πιστεύω ότι πλανιόμαστε αν πιστέψουμε ότι τότε ήταν καλύτερα. Ποιος μπορεί να το αποδείξει αυτό με πλήρη και αντικειμενική τεκμηρίωση; Και τέτοια, δυστυχώς ίσως, δεν διαθέτουμε, αφού είναι επιστημονικώς τεκμηριωμένο ο,τι μόνο για το προσπελάσιμο μπορούμε να είμαστε βέβαιοι και μάλιστα μέχρι την ανατροπή η την αναίρεσή του με νέα δεδομένα. Θα έχετε κι εσείς διαπιστώσει ό,τι ακόμη και για το κοντινό μας παρελθόν μας είναι πολύ συχνά δύσκολο να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα. Μια από τις σημαντικότερες πάντως αιτίες που καθορίζει την «έκπτωση» στην οποία αναφέρεστε, αιτία μάλιστα που παίζει τον η τους ρόλους της από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο σε πολλές σκηνές του πλανήτη, (ας μου επιτραπεί η θεατρική παρομοίωση), είναι το γεγονός ότι μια νέα τάξη διαχειριστών της εξουσίας (πολιτικοί, ιθύνοντες διαφόρων βαθμών και επιπέδων, ελεγκτές και σύμβουλοι μιας στείρας τεχνοκρατικής αντίληψης, άνθρωποι της οικονομίας, βιομήχανοι, επιχειρηματίες και μια σωρεία παρακοιμώμενων παρασίτων), καθορίζει τις τύχες μας. Άνθρωποι τυχάρπαστοι από κούνια, θιασώτες του εύκολου πλουτισμού, εχθροί του πνεύματος, του πολιτισμού και της παιδείας, της φύσης και του περιβάλλοντος, καταχραστές και σφετεριστές της εξουσίας άρα και πολέμιοι της ελευθερίας και της δημοκρατίας των λαών, εκπρόσωποι κρυφοί και φανεροί των μεγάλων μονοπωλίων και πολυεθνικών και τόσα άλλα που δεν μας επιτρέπεται εδώ να απαριθμίσουμε, όχι γιατί δεν θα το θέλαμε αλλά διότι το ζήτημα ξεφεύγει από τη δεοντολογία μιας συνέντευξης, αυτοί λοιπόν που μπορείτε να τους αποκαλέσετε νέα τάξη η όπως αλλιώς επιθυμείτε, διαχειρίζονται τις τύχες κρατών και λαών, καταπατώντας οτιδήποτε είχε κερδηθεί αιώνες τώρα, αυθαδιάζοντας ασύστολα μάλιστα όταν εμφανίζονται στους τηλεοπτικούς δέκτες μας, με τον αέρα του δημοκρατικά εκλεγμένου και επικαλούμενοι με χυδαία χοντροκοπιά πανάρχαια ιδεώδη, περί ελευθερίας και δημοκρατίας, για να μας πείσουν η και να αποσπάσουν τη συγκατάθεσή μας για να επιτεθούν π.χ. στο Ιράκ η στη Γιουγκοσλαβία προχθές η οπουδήποτε αλλού τους συμφέρει στο μέλλον. Δείτε π.χ. από ποια υποκείμενα αποτελείται το επιτελείο του Μπους, του Μπλαίρ η του Μπερλουσκόνι και θα καταλάβετε αν δεν έχετε καταλάβει ήδη. Η ιστορία θα αποφανθεί κάποτε ότι δεν πρέπει να υπήρχαν και μεγάλες διαφορές μεταξύ αυτών και του Χίτλερ. Η οικονομία, είναι γνωστό αυτό, έχει περάσει στα δικά τους χέρια. Και τα αποτελέσματα είναι αυτά που βλέπουμε και ζούμε. Από τη μια η θεοκρατική κατάσταση των μουσουλμάνων και η ένδοια των απανταχού υπό ανάπτυξη χωρών κι από την άλλη οι σταυροφόροι της λευκής δύσης. Ένα παιχνίδι, που δεν έπαψε δυστυχώς να παίζεται επί αιώνες. Μόνο που σήμερα, πέρα από τις βάρβαρες εκστρατείες και τους χολιγουντιανούς τίτλους των, έχουμε να κάνουμε και με την καταστροφή του πλανήτη. Και θα σας ξαναθυμίσω τελειώνοντας, ότι ανάλογες περιπτώσεις αναρρίχησης βαρβάρων και τυράννων στην εξουσία συναντάμε, ουκ ολίγες μάλιστα, και σε άλλες περιόδους της ιστορίας. Απλά, εφησυχάζουμε θεωρώντας η πιστεύοντας ό,τι μετά από μια καταιγίδα θα έχουμε διαρκή νηνεμία.

12. Τι θυμάστε από το μαθητή Κυριάκο Σφέτσα; (Ποιά ήταν η γενικότερη δράση σας, σε τι μαθήματα διακρινόσασταν, ποιά ή σχέση σας με τους καθηγητές, ποιά η σχέση σας με τη μουσική).
Οι μνήμες μου από μια Λευκάδα της δεκαετίας του ’60 όπου πήγα σχολείο, τέλειωσα το γυμνάσιο κι ασχολήθηκα σε πρώτο επίπεδο με τη μουσική είναι ένας ανεξάντλητος πλούτος ευτυχών και α-νεπανάληπτων στιγμών. Οφείλω να πω ότι πρόλαβα κι έζησα τα παιδικά και νεανικά μου χρόνια σε μια φτωχή μεν επαρχιακή κοινωνία, της τότε άγριας! ελληνικής δύσης, αλλά ανεξήγητα γενναι-όδωρης και πλούσιας, σε μεγάλο βαθμό, στο πνεύμα. Ίσως αν μέναμε έτσι νάταν και καλύτερα α-πέναντι σ’ αυτή την τωρινή ισοπέδωση και εξομοίωση των πάντων. Είχα επίσης την τύχη να έχω καλούς δασκάλους και καθηγητές που τους καθοδηγούσε κατ’ αρχάς η ανθρωπιά αλλά και η έφε-ση για το λειτούργημα που ακούσαν. Αυτό, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων δεν το βρίσκετε σήμερα. Στο σχολείο και στο Γυμνάσιο ήμουν μαθητής μεταξύ μετρίου και καλού. Στην έκθεση όμως πρώ-τευα. Στις τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου κόντεψα να κοπώ από τις απουσίες. Με είχε κερδίσει η μουσική. Τόσκαγα και μελετούσα πιάνο στο Ωδείο. Κανείς μας δεν ήταν τότε δυνατόν να έχει δικό του πιάνο στο σπίτι ένεκα... έλλειψης χρημάτων όπως λέμε. Πρωτοξεκίνησα να μαθαίνω μουσική στη Φιλαρμονική, (στη μπάντα της Λευκάδας). Όμως δεν ευτύχησα ούτε με την τρομπέτα, ούτε με το κλαρινέτο. Λίγο μετά, γράφτηκα στο νεοϊδρυθέν παράρτημα του Εθνικού Ωδείου, με καθηγητή τον αείμνηστο Φώτη Βλάχο. Έναν υπέροχο Λευκάδιο, με ασίγαστο πάθος για τη μουσική και γε-μάτον οράματα για τη μουσική αναβάθμιση της πόλης του. Από τότε, τόσο κατά τα χρόνια της α-πουσίας μου από τη Λευκάδα και την Ελλάδα, όσο και στα πέντε τελευταία χρόνια που επέλεξα να διαμείνω μονίμως εδώ, δεν ξανασυνάντησα ντόπιο που να διαθέτει τέτοια φλόγα μέσα του. Ο Βλάχος, για να είμαι δεόντως ακριβής, δεν ήταν σπουδαίος δάσκαλος εάν θέλουμε να μιλήσουμε σε αυστηρά επαγγελματικό επίπεδο. Η απέραντη αγάπη και το πάθος του για τη μουσική, ενωμένα αναπόσπαστα με τα οράματά του ήταν τα όπλα και τα προσόντα του. Μέσα απ’ αυτά, έχτισε στην ψυχή μου καθώς και στις ψυχές πολλών συμμαθητών μου, σμιλεύοντας με απέραντη υπο-μονή διακλαδώσεις και μονοπάτια αταξίδευτα, γεμίζοντάς μας με αιθέρια όνειρα. Σπανίζουν, για να μη πω ό,τι έχουν εκλείψει πλέον τέτοιοι άνθρωποι και δάσκαλοι.

13. Για ποιά πράγματα αξίζει ν' αγωνίζεται κανείς όπως έχουν εξελιχθεί οι κοινωνίες;
Αγωνίζεται κάποιος εάν έχει κάνει επιλογές, κατ’ αρχάς στην προσωπική του ζωή. Αυτός λοιπόν, είτε ως άτομο, είτε ως μέλος μιας ευρύτερης κοινωνικής ομάδας με την οποία συμπορεύεται λόγω κοινών επιλογών και στόχων, νομιμοποιείται να λέει ότι αγωνίζεται. Οι λοιποί αποκαλούνται, και ο όρος είναι εύλογος και κοινά αποδεκτός, καιροσκόποι. Πάσης εποχής και συγκυρίας. Όσοι επομέ-νως δεν ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία, δεν έπαψαν ποτέ κι ούτε πρόκειται να πάψουν για την έ-στω και ουτοπική αναζήτηση της αλήθειας. Να ξέρετε δε ότι αυτοί είναι πάντα λίγοι και ποτέ δεν είχαν την ανάγκη υποβολέα.

14. Ποιο είναι το μεγαλύτερο όπλο της ανθρώπινης ύπαρξης για να οδηγηθεί η κοινωνία σε μια μεγάλη αναττροπή;
Το όπλο αυτό υπήρξε πάντα η βαθιά και ακλόνητη πίστη που στη φύση μέσα, μόνο ο άνθρωπος διαθέτει. Μόλο που η πίστη αυτή έχει πολλές φορές οδηγήσει τον άνθρωπο και στη βαρβαρότη-τα, τόσο παλιότερα όσο και στις μέρες μας, εξακολουθεί να παραμένει ο βασικός μοχλός των με-γάλων ανατροπών όποτε αυτές συντελούνται.

15. Ποιός θάνατος σας είχε συγκλονίσει περισσότερο, μια μεγάλη απουσία κατά τη γνώμη σας;
Είμαι κατά περιπτώσεις, και συνειδητά άλλωστε, εκκεντρικός. Εξομολογούμαι λοιπόν: μέχρι αυτή τη στιγμή, η μία περίπτωση υπήρξε ο θάνατος του Ι. Σ. Μπαχ, με το περίεργο της αναδρομικής του ισχύος, (περίεργο ίσως για εσάς η και για κάποιους άλλους, όχι πάντως για μένα αφού θεω-ρώ δεδομένη την επικοινωνία μου μαζί του, είτε δια μέσου της μουσικής, είτε δι’ άλλων μέσων), και η δεύτερη η περίπτωση του θανάτου του πατέρα μου με τον οποίο και εν τη ζωή του αλλά και τώρα οι σχέσεις μας υπάρχουν ατελεύτητες.

16. Ποιά είναι η πιο κοντινή τέχνη σε σας, πέραν της μουσικής;
Έχω, όπως σας είπα και πριν μια ξεχωριστή σχέση με την μεγάλη ποίηση και με ρωτήσετε ποιά είναι αυτή. Το νιώθεις η δεν το νιώθεις. Το διακρίνεις η δεν το διακρίνεις. Πέρα από την ποίηση διατηρώ σχέσεις με όλες τις μορφές της έκφρασης του ανθρώπου, αρκεί αυτές να είναι χτισμένες από ξεχωριστούς δημιουργούς. Και δεν θα σας απαντήσω και πάλι για το τι είναι ένας ξεχωριστός δημιουργός.

17. Ποιό "ανοιχτό κεφάλαιο" στη ζωή σας σας απασχολεί περισσότερο;
Η ανέλιξη της μουσικής μου. Και κυρίως το πως επιτυγχάνεις μια συνεχή διαμόρφωση στην προ-σωπική σου γλώσσα. Αυτό, για κάποιον που πιστεύει ως άκρως σημαίνουσα την αυτοεκτίμηση, είναι πάρα πολύ βασανιστικό αφού, εκτός των άλλων, είναι ένα συνεχές ζητούμενο και ένα συνε-χώς «ανοιχτό κεφάλαιο». Πρόκειται για πράγματα που αγαπάς, πρόκειται όμως και για τις σειρή-νες που όλοι κρύβουμε μέσα μας, και μπορούμε εύκολα να πέσουμε στην αυταρέσκεια, αν αφε-θούμε να μας γοητεύσουν. Πρέπει λοιπόν, αρκετά συχνά, να φονεύεις αγαπημένα σου παιδιά για να μπορέσεις να γεννήσεις νέα. Πρέπει να μάθεις να ισορροπείς ως δεινός σχοινοβάτης, για να κρατήσεις ισότιμες, κι όσες είναι δέουσες και αναγκαίες, παλιές σου αρθρώσεις και να τις δέσεις με τις καινούργιες. «Η ανταύγεια χάνεται όταν η πηγή πεθάνει. Το μυστικό δειλινό, η γλώσσα παλεύει να βρει παλιές φωνές για καινούριες λέξεις» είχα διατυπώσει, εδώ και πολλά χρόνια στο δίσκο βινυλίου που περιείχε το έργο μου με τον ηθελημένα λαθεμένο γραμματικά τίτλο «Το φως της κάκτου». Φαίνεται πως ενδόμυχα, από πολύ παλιά, με απασχολούσε χωρίς τότε να το έχω επαρκώς συνειδητοποιήσει, η υπόθεση που σήμερα, με συνειδητή επάρκεια, αποκάλεσα πιο πάνω συνεχή διαμόρφωση της δημιουργικής έκφρασής μας.

18. Ποιές συναυλίες παρακολουθήσατε στο Παρίσι και σας επηρέασαν σε μια ανήσυχη εποχή που βρεθήκατε εκεί; Ίσως κάποια συγκεκριμένα;
Θα ήταν ανέφικτο, όσο κι αν προσπαθήσω, όσο κι αν μπω στην τροχιά μιας επίπονης αναζήτη-σης, να θυμηθώ τις εκατοντάδες συναυλίες που παρακολούθησα κατά την δεκαετή περίπου διαμονή μου στο Παρίσι. Θυμάμαι πάντως, αρκετά καλά, μερικές αποκαλυπτικές περιπτώσεις, με έργα σύγχρονης γραφής συνθετών όπως οι Ξενάκης, Berio, Ligeti, Boulez, Varese, Feldman και πάρα πολλών άλλων διάσημων η ακόμη στην αρχή της σταδιοδρομίας των. Ακόμη τότε υπήρχε ένα πλατύ κοινό της avant garde που με τον καιρό δυστυχώς λιγόστεψε, σε παγκόσμια κλίμακα.
Τότε βρισκόμασταν στα πρόθυρα του ιστορικού πλέον Μάη του ’68 και υπήρχε διάσπαρτη μια φοβερή ενέργεια σε ολόκληρη την κοινωνία. Σε όλες τις τάξεις της! Η γενικότερη άλλωστε πίστη ότι κάτι πηγαινε ν’ αλλάξει έφερνε τον κόσμο σε μια εσωτερική εγρήγορση. Πράγμα για μένα που το ’67 έφευγα από την Ελλάδα, αφήνοντας πίσω μου μια δικτατορία, φάνταζε ανέλπιστο και εξαίσιο. Ήμουν νέος κι ένιωθα τυχερός. Όλοι ήταν νέοι τότε, γέροντες και παιδιά. Μπορούσες να ονει-ρεύεσαι, ακόμη και ξεδιάντροπα, μπορούσες να ερωτεύεσαι ασύστολα, μπορούσες μέσα σε σπά-νια ελευθερία να διατυπώνεις και να εκστομίζεις τις πιο ακραίες θέσεις. Και να έχεις και ενεργητι-κό ακροατήριο. Η παρουσία σου στις συναυλίες δεν ήταν μια υπόθεση καθωσπρεπισμού η καθήκοντος απόκτησης περγαμηνών κουλτούρας. Ήταν μια υπόθεση ζωντανής και φοβερά παθιασμέ-νης αναζήτησης. Από τις συμμετοχές στις παραδοσιακές συναυλίες εκκλησιαστικού οργάνου, από διάσημους σολίστ στην Παναγία των Παρισίων, εκείνες των μεγάλων μουσικών της Ινδίας, ει-δώλων με παγκόσμια εμβέλεια της Τζαζ και του Ροκ, εξαίρετων τροβαδούρων του γαλλικού τραγουδιού, του βραζιλιάνικου, των μπλουζ κ.ά., μέχρι τις ακραίες επιχειρήσεις της λεγόμενης avant garde και των πάσης φύσεως εξεζητημένων πειραματισμών. Θα μπορούσα πράγματι να γράψω ένα ολόκληρο βιβλίο με αναρίθμητες σελίδες. Ύστερα, όπως όλοι γνωρίζουμε, ήρθε η αποκαθή-λωση του ονείρου αλλά και εισαχθήκαμε, όλοι μας σχεδόν, στην τροχιά της νέας τάξης...

19. Εκτός από τις ζακυνθινές σερενάτες, τις επτανησιακές καντάδες, ποιές άλλες εκδηλώ-σεις είχαν μια δυναμική για σας; (π.χ. παρελάσεις, ραδιοφωνικές ακροάσεις, εκδρομές...)
Όσο κι αν φανεί παράξενο, η βαθύτερη γνωριμία και εξ αυτής η όποια σημερινή σχέση μου με την επτανησιακή μουσική, λόγια και παραδοσιακή, αναπτύχθηκαν πολύ αργότερα, μετά την επιστρο-φή μου από τη Γαλλία. Είναι βέβαιο ό,τι ζώντας επί μακρόν σε μια χώρα με τεράστια μουσική πα-ράδοση (δεν εννοώ φολκλορική), και στην οποία οι μουσικές προκαταλήψεις είχαν από καιρό εκ-λείψει η ίσχυαν ελάχιστα, βοηθήθηκα ως προς τη σημασία που έχει για κάποιον, που ασχολείται κιόλας επαγγελματικά με τη μουσική, η διαφυγή από απαρχαιωμένες αντιλήψεις που θέτουν στε-γανά ανάμεσα στα μουσικά είδη του χθες και του σήμερα. Εκεί έμαθα να καταλαβαίνω ότι υπάρχει μόνο καλή και κακή μουσική. Κι ότι ένα μαντολίνο δεν είναι ξεπερασμένο σε σύγκριση με ένα ας πούμε συνθεζάιζερ. Κατ’ αρχήν, νομίζω ότι δεν υφίσταται σύγκριση, κατά δεύτερον το καθένα από τα δύο αυτά μουσικά όργανα έχει τις δικές του δυνατότητες για να κάνεις μουσική. Κι αν είσαι και ευφάνταστος συνθέτης και ενορχηστρωτής μπορείς να τα οδηγήσεις σε υπέροχες, και απρό-σμενες εξαίσιες στιγμές συνύπαρξης. Έτσι λοιπόν, όντας απαλαγμένος από κληρονομημένα συ-μπλέγματα, από τη σοβαροφάνεια και την άγνοια μιας ανερμάτιστης ελληνικής μουσικής παιδείας που κι εγώ, όπως και τόσοι άλλοι, είχα εισπράξει μπόρεσα επιστρέφοντας να αναθεωρήσω το παρελθόν, να ασχοληθώ και να γνωρίσω σε βάθος μουσικές του τόπου μας, που όσο ήμουν νέος κάποιοι είχαν φροντίσει να αγνοώ η και να τις απαξιώνω. Ήδη βέβαια, από τα μέσα της παραμονής μου στη Γαλλία, έχοντας από κοντά γνωρίσει τα διάφορα κινήματα επιστροφής στις ρίζες η ακόμη γνωρίζοντας το έργο μέγιστων συνθετών όπως π.χ. ο Μπέλα Μπάρτοκ είχα καταλάβει το μέγεθος των λαϊκών μουσικών παραδόσεων των λαών του κόσμου. Στα μέσα πάντως της δεκαε-τίας του ’60 που σπούδαζα μουσική στην Αθήνα ο Μπέλα Μπάρτοκ ήταν μια άγνωστη περίπτω-ση για τους καθηγητές μου. Λιγοστά χρόνια μετά, το 1968 άκουσα στο Παρίσι ένα Χιλιανό συμ-φοιτητή μου να τραγουδά ένα γνωστότατο απόσπασμα από το περίφημο «Κοντσέροτ για Ορχή-στρα του Μπάρτοκ. Και στην ερώτησή μου για το πως γνώριζε τόσο καλά το έργο του μεγάλου Ούγγρου συνθέτη, ήρθε και μούπεσε ως κεραμίδα η απάντηση: «μα το κάναμε σολφέζ στο Ωδείο του Σαντιάγκο». Και αισθάνθηκα οργή, ντροπή και θλίψη για τη δικιά μας καθυστέρηση που δυ-στυχώς ισχύει και στις μέρες μας και κανείς δε νοιάζεται γιαυτό. Κι όταν βρέθηκα το ’83 στη Ζάκυνθο, σε περιοδεία της Συμφωνικής της ΕΡΤ με έργα επτανησίων συνθετών, εκ των οποίων ήμουνα ο βενιαμίν στο πρόγραμμα, και αργά το βράδυ παρέα με τον αείμνηστο Δημήτρη Λάγιο βρέθηκα σ’ ένα παραδοσιακό ταβερνάκι και πρωτάκουσα τις αρέκιες κι εκείνες τις έξοχες και συχνά ανορθόδοξες και ανυπότακτες τριφωνίες, ένιωσα μεγάλη υπερηφάνεια και δάκρυσα εν-θυμούμενος ανάλογες μουσικές σε κάποιες ταινίες των αδελφών Ταβιάνι. Και είπα μέσα μου: «Πάλι ως νεοέλληνες, έχουμε χάσει το τρένο. Κομπάζουμε πληθωρικά και καμαρώνουμε δήθεν για τη μουσική μας κληρονομιά, αλλά την αφήνουμε να σιγοσβήνει, έρμαιο της τύχης η της ατυχίας της». Όσο για τις παρελάσεις και τα συναφή, έχω να σας δηλώσω ότι ποτέ δεν με συγκίνη-σαν. Από τις λεγόμενες μαζικές κοινωνικές εκδηλώσεις με συγκινούσαν έως δακρύων, ακόμη και σήμερα μου συμβαίνει αυτό, τα πένθιμα εμβατήρια της μπάντας στις κηδείες καθώς και οι ανάλογες μουσικές που παίζονται, επίσης από τη μπάντα της Λευκάδας η τις μπάντες της Κέρκυρας, κατά την περιφορά του επιταφίου την Μεγάλη Παρασκευή. Πέρα από την κατάνυξη που νιώθω, και τούτο μη όντας χριστιανός, είναι εκείνα τα εξαίσια από κάθε άποψη κείμενα, μεγάλων υμνωδών και μεγάλων δημιουργών του Βυζαντίου που σμίγουν με τις μουσικές επίσης μεγάλων Ιτα-λών συνθετών του λυρικού θεάτρου. Θα πει κανείς για το εκ πρώτης όψεως παράδοξο. Τα σύνορα στη μεγάλη τέχνη δεν υφίστανται.

20. Μιλήστε μου για την γεύση της συνεργασίας σας με την Κική Δημουλά, την Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου, το Θανάση Τσιπινάκη, την Ορχήστρα νυκτών εγχόρδων αλλά και τους λοιπούς συντελεστές της «Γης των απουσιών».
Θα σας έλεγα ότι δεν πρόκειται περί μιας και μόνης γεύσης. Πρόκειται για αλληλουχία επάλληλων συναντήσεων και συμπλεύσεων με κοινό στόχο: να μεγιστοποιηθούν στο έπακρο οι δυνατότητες μιας άρτιας και δόκιμης ερμηνείας του έργου, τόσο κατά την ηχογράφησή του όσο και κατά την πρώτη δημόσια εκτέλεσή του, που έγινε περί τα τέλη Αυγούστου του 2003, στο πλαίσιο του Διε-θνούς Φεστιβάλ της Πάτρας. Πιστεύω κατ’ αρχάς, ότι η συνεργασία μου με τον Θανάση Τσιπινάκη και την ορχήστρα νυκτών εγχόρδων του Δήμου Πατρέων έχει εδώ και μερικά χρόνια καταγρα-φεί δημόσια και μάλιστα με τα κολακευτικότερα σχόλια τόσο εκ μέρους της κριτικής όσο και εκ μέρους του μουσικόφιλου κοινού αυτής της χώρας. Έχει επίσης καταγραφεί και στις καρδιές των έ-ξοχων νέων μουσικών που επανδρώνουν αυτό το μοναδικό για τη χώρα μας σύνολο. Έχει ακόμη και στη δική μου καρδιά σφραγισθεί, η ανεκτίμητη σχέση που με συνδέει μαζί τους. Και όχι μόνο συναισθηματικά, επειδή είναι νέοι και ωραίοι. Κυρίως διότι είναι σπάνιοι για την αγάπη τους προς τη μουσική και αμόλυντοι αφού δεν τους αγγίζει ακόμη η ψυχρότητα, η απελπιστική ακαμψία και η απουσία που βασιλεύουν στο χώρο των λεγόμενων επαγγελματιών μουσικών. Ο Τσιπινάκης διότι εκπροσωπεί ένα επίσης σπάνιο μουσικό φρούτο για τον τόπο μας. Κάποια ανεξήγητη αιτία τού-χωσε στο μυαλό την αγάπη για το έργο σύγχρονων ελλήνων συνθετών. Και μάχεται στην κυριο-λεξία για να κάνει πράξη τα οράματά του. Για μένα το πράγμα είναι ξεκάθαρο εδώ και πολύ καιρό. Αν ο τόπος αυτός, ο δικός μας δηλαδή, εξακολουθεί και επιβιώνει, τούτο οφείλεται στις ηρωϊκές προσπάθειες κάποιων μονάδων, κάποιων συμπατριωτών μας που κοιμούνται με αγκαλιά την ουτοπία. Ευαίσθητη και αποκαλυπτική υπήρξε και η παρουσία των νεανίδων του φωνητικού συνόλου «Ηχώ» και της δασκάλας τους Λένας Σουρμελή. Η διαθεσιμότητα όλων αυτών των νέων ή-ταν όντως συγκινητική και κατά στιγμές απρόσμενα γενναιόδωρη. Η Κική Δημουλά, πέρα από το μεγαλείο της γυναίκας και το τάλαντο της δημιουργού μου θύμιζε κάποιες στιγμές, κατά τις οποίες ένιωθα να με πλημμυρίζει μια απέραντη χαρά, την... Σεζάρια Έβορα στο πλάϊ της οποίας έζησα κάνα δυό μέρες, όταν ως διευθυντής του Φεστιβάλ της Λευκάδας την κάλεσα να τραγουδήσει στο νησί. Μη φαντασθείτε ότι κάνω αυθαίρετες εκτιμήσεις. Ούτε η Δημουλά εμφανίζεται ξυπόλητη, ούτε η Σεζάρια γράφει ποιήματα. Φέρουν όμως και οι δυό τους ένα ανεπανάληπτο ειδικό βάρος στο μέσα τους. Υπηρετούν με τεράστια συνέπεια και σοφία το έργο τους, ενώ διαθέτουν και μια ακόμη κοινή ιδιότητα: την σπανιότητα ενός χιούμορ με πολλαπλά πρόσωπα. Του προερχόμενου από λαϊκές αφετηρίες, του ατέρμονα διεισδυτικού, του ειρωνικού, που γαρνίρεται με δόσεις ελαφρύτα-των ερωτηματικών ώστε να παγιδεύεσαι και να μη ξέρεις, να μπαίνεις δηλ. στη διαδικασία της αμ-φιβολίας και να μην αποτολμάς μια ευθεία κρίση, αν πρόκειται δηλαδή περί πραγματικής ειρωνίας η κάποιας άλλης, μη ανιχνεύσιμης κατάστασης κι ακόμη του αυτοσαρκασμού αλλά και του πληθωρικά οργισμένου. Θα μου πείτε οργισμένου χιούμορ. Κι όμως επιμένω ότι υπάρχει... Δεν θέλω όμως άλλο να επεκταθώ στη σχέση μου με την ποιήτρια Δημουλά. Είναι κάτι εντελώς προσωπικό και δεν ενδιαφέρει κανέναν άλλον παρά εμένα και ότι και όσα αποτόλμησα με το έργο της. Ο χρόνος των πάντων κριτής. Την ευχαριστώ για το ότι με εμπιστεύθηκε.
Η συνεργασία μου με τους σολίστες, τρομπέτα, τσέλλο, πιάνο, μπάσο και κρουστά ήταν άκρως δημιουργική αφού είχα να κάνω με μουσικούς που πέρα από την αξία τους είναι ξεχωριστοί φίλοι και αγαπούν τη μουσική και τη μουσική μου. Και θα τελειώσω με τη φωνή και την ερμηνεία της Αλεξάνδρας Σακελλαροπούλου, μ’ άλλα λόγια τη φωνή της ποιήτριας αλλά και τη δική μου φωνή, αυτήν δηλαδή που ονειρεύτηκα γράφοντας το έργο. Δεν ξέρω πραγματικά πόσοι μπορούν να αντιληφθούν την αγωνία που διακατέχει έναν δημιουργό, στο κεφάλαιο που λέγεται ερμηνεία. Απόδοση δηλ. σε επίπεδο μη μετρήσιμο, των όσων το δημιούργημα θέλει να α-φηγηθεί και να αποκαλύψει με ευθείς η πλάγιους τρόπους. Με τρόπους επακριβώς υπολογισμέ-νους, όπως και άλλους που αποκαλύπτονται μόνο εάν ανιχνευθούν από μια ειδική, μη εξηγήσιμη αισθαντικότητα, του ερμηνευτή. Υπάρχουν πράγματα που με βάση συγκεκριμένους κώδικες ζητάς από τον ερμηνευτή σου, και άλλα που δεν μπορείς να του διατυπώσεις με λόγια. Κι εδώ είναι που παρεμβαίνει το δικό του ταλέντο. Πιστεύω πως ήμουν πολύ τυχερός στην περίπτωση αυτής της έξοχης ερμηνεύτριας.

Από την εφημερίδα "Τα Νέα της Λευκάδας".